Kołbacz. W imperium cystersów

fot: Halina Puławska

Kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Kołbaczu ulokowany jest w prezbiterium i transepcie, najstarszych i jedynych, otwartych dla kultu części wielkiego kompleksu klasztornego, którym w wiekach XII – XVI było kołbackie opactwo cystersów.  

Mnisi cysterscy przybyli do Kołbacza z klasztoru w Esrum na duńskiej wyspie Zelandia. Stało się to w 1174 r. na mocy zobowiązania, jakie podjął kasztelan Warcisław II Świętoborzyc wobec króla Waldemara I Duńskiego, którego wojska oblegały Szczecin w 1173 r. Świętoborzyc otrzymał Szczecin w lenno w zamian za okup i zakładników, obietnicę sprowadzenia zakonników duńskich oraz wybudowania i wyposażenia klasztoru na terenie swoich dóbr. Potwierdził tę fundację książę pomorski Bogusław I.

Opactwo rozwijało się i kwitło prowadząc rozległą działalność gospodarczą (głównie rolnictwo i hodowlę) do 1534 r., kiedy to na Pomorzu Zachodnim. wprowadzono reformację. Ostatni opat kołbacki zrzekł się dobrowolnie funkcji (notabene został luterańskim księdzem w Kołowie). Kasata zakonu nastąpiła w 1535 r. Na terenach zakonnych, w tym również w Kołbaczu, powstała domena książęca. Klasztorny zespół pocysterski przystosowano do potrzeb księcia, podzielono kościół. W obecnym kościele parafialnym znajdowała się książęca kaplica,  zaś część nawową, którą odcięto ścianą od kaplicy przystosowano na wozownię i spichlerz. Po wojnie trzydziestoletniej Kołbacz stał się własnością Szwedów, a gdy kilka lat później, w połowie XVII w. przejęła go Brandenburgia – był zrujnowany.  Nieobliczalne szkody spowodował pożar w 1662 r. Ocalałe z tego pożaru romańskie kolumny o bogato zdobionych głowicach znajdują się w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

W XVIII i XIX w. Kołbacz stał się  jedną z największych domen pruskich. W tym okresie   rozebrano empory i sklepienia naw bocznych, południowe kaplice transeptu, krużganki oraz skrzydła wschodnie i południowe kompleksu. Jednocześnie odrestaurowano zniszczoną zakrystię, sklepienie żebrowe w prezbiterium i odnowiono sygnaturę (obecnie kościół jest jej pozbawiony). W 1946 r. kościół poświęcono dla kultu katolickiego, a w 1985 r. powstała obecna parafia. 

Olbrzymi zespół klasztorny w Kołbaczu był pierwszą świątynią wybudowaną na Pomorzu z cegły, która przywędrowała tutaj wraz z Duńczykami. Zakon rozpoczął budowę klasztoru w 1210 r. (prawdopodobnie wcześniej istniało tylko drewniane oratorium).  Budowę zakończono i konsekrowano świątynię w 1347 r. Architektura budowli przez owe 130 lat  zmieniała się: od romańskiej części kościoła po gotycką nawę. W tym czasie powstały – położone wokół prostokątnego wirydarza – kościół w formie trójnawowej bazyliki od  strony północnej, dom konwersów od strony zachodniej, oraz inne, obecnie nieistniejące zabudowania klasztorne. Zachowany dom opata, wybudowany został dopiero w połowie XIV w. poza  granicą  wirydarza, w jego południowo - wschodnim narożniku. Z klasztorem łączył go kryty krużganek.

Wchodzimy do kościoła od strony północnej, wprost do transeptu przez drzwi w romańskim portalu. Ponad nimi w ścianie szczytowej znajduje się duże, trójdzielne gotyckie okno z ceglanym laskowaniem (wcześniej była tu triada romańskich wąskich okien, podobnie jak w szczytowej ścianie południowej transeptu – obecnie ślepej). Transept jest pięcioprzęsłowy. Środkowe przęsło położone jest na planie kwadratu i ma sklepienie gwiaździste. Przęsło łączy się łukiem od strony wschodniej z chórem, a od strony zachodniej przejście łukowe z nawą jest zamurowane. Na tej ścianie umieszczono organy kościelne.

W kaplicy transeptu eksponowany jest model klasztoru (zdjęcie 1 w galerii). Prezbiterium, w pierwotnej wersji było jednoprzęsłowym chórem zakończonym okrągłą absydą. W trakcie wieloletniej budowy  absyda została zmieniona na wieloboczną w stylu gotyckim. W prezbiterium znajduje się ambona z XVI w. (niedawno odrestaurowana – zdjęcie 2), pod która ustawiona jest rzeźba Mojżesza z tablicami, a po przeciwnej stronie w ścianie nisza na tron opata, dwie płyty nagrobne i wmurowane tu godne uwagi oryginalne nadproże z gryfami. Ołtarz główny jest kopią XV-wiecznego tryptyku (oryginał znajduje się w kaplicy św. Sakramentu w bazylice św. Jakuba w Szczecinie), przedstawiającego koronację Marii. Ponad ołtarzem krucyfiks mistyczny ( kopia XIV rzeźby) – postać Chrystusa jest wyjątkowo ekspresyjna: wyniszczone ciało z żebrami na wierzchu, podkurczone nogi.

Transept i nawa były miejscem pochówku książąt i fundatorów . Tu m.in. spoczęli: fundator klasztoru Warcisław Świętoborzyc i książę szczeciński Barnim I.

Zewnętrzna elewacja (zdjęcia 3-5) nawy ukazuje etapy jej budowy. Dwa romańskie przęsła od strony transeptu z romańskimi oknami, następne – gotyckie. Szczególnej uwagi wymaga fasada zachodnia. Dwa boczne czworokątne występy (szerszy na klatkę schodową) wyszczuplają ścianę, podobnie jak strzeliste  ostrołukowe blendy (płytkie ślepe wnęki w kształcie okien) po bokach ogromnego gotyckiego okna (obecnie zamurowanego). W szczycie fasady niezwykła „ślepa” rozeta: misterna ośmioramienna gwiazda pośrodku, otoczona rozetkami jest oryginalnym dziełem kolbackiego architekta. Ponad wejściem subtelny fryz z cegły (wymagający niestety natychmiastowej interwencji konserwatorów). Obok fasady widoczny jest fragment ściany nawy bocznej.

Dom konwersów (zdjęcie 9) zbudowany został na granitowym fundamencie, kryjącym piwnice. Wyższe kondygnacje wykonano z cegły o wątku wendyjskim (jak cały kompleks). Znajdowało się tutaj dormitorium i refektarz konwersów. Na ścianie od strony wirydarza widoczne są ślady krużganków.

Dom opata (zdjęcie główne)był wielokrotnie przebudowywany. Najciekawszy jest zachodni portal gotycki, który został przebudowany na okna. W trakcie prac konserwatorskich odkryto oryginalną XIV-wieczną polichromię.

Co jeszcze  można  zobaczyć w Kołbaczu?
Z własności zakonu pozostała XV. wieczna gotycka stodoła (zdjęcie 10), a raczej owczarnia – jedyny tego typu obiekt na Pomorzu, a z obwarowań klasztornych  jedna baszta zwana więzienną z połowy  XIV w. Z końca XVIII w. pochodzą położone naprzeciwko  klasztoru neoklasycystyczne: pałac (zdjęcie 11 – obecnie siedziba Zakładu Doświadczalnego Instytutu Zootechniki w Krakowie) i dworek (zdjęcie 12) – opuszczony przez szkołę ponad dwadzieścia lat temu popada w ruinę. Wybudowano nową szkołę wiejską nieopodal klasztor , nie przeprowadzając stosownych badań archeologicznych. Co było, uległo bezpowrotnie zniszczeniu.

Warto wiedzieć
* Kołbacz to tzw. agromiasto. Położony jest w odległości około 20 km na południe od Szczecina w gminie Stare Czarnowo.
* Opactwo w Kołbaczu było pierwszym na Pomorzu i największym, jego filiami były opactwa w Oliwie, w Bierzwniku koło Choszczna i w Mironicach koło Gorzowa Wlkp. Struktura zakonu oparta była na systemie filialnym.
* Obecnie w Polsce czynnych jest kilka klasztorów cysterskich (m.in. w Oliwie) podległych opactwom: w Mogile (Kraków), Wąchocku, Jędrzejowie i Szczyrzycu.
* W 1990 r. Rada Europy podjęła decyzję o utworzeniu szlaku turystycznego: „Drogami Cystersów” w ramach międzynarodowego programu „Europejskie Drogi Kulturowe”.