Zakopane. Początki Muzeum Tatrzańskiego

fot: Barbara Górecka

Muzeum Tatrzańskie jest jednym z najstarszych muzeów regionalnych w Polsce. Jego powstaniu towarzyszyły idee uczczenia zasług doktora Chałubińskiego, oraz udostępnienie ludziom wiedzy o Tatrach, które fascynowały. Z czasem poszerzono tematykę zbiorów o Podhale, Orawę, Spisz i Pieniny.

Zanim powstało muzeum „właściwe”, istniały pod Tatrami zaczątki kolekcji. W 1824 roku, w dworze Homolacsów w Kuźnicach można było oglądać trofea myśliwskie oraz okazy tatrzańskiej fauny. Edward Homolacs zamierzał zgromadzić zbiór tatrzańskich ptaków i ssaków. W tym dziele pomagał mu leśniczy Antoni Kocjan, który doskonale preparował zwierzęta. Kiedy sprzedano majątek, nie wiadomo co się stało z kolekcją. Kocjan również wyjechał i osiadł w Oravicach. Nadal preparował okazy, którymi zainteresowane były placówki naukowe i muzea.

Pierwsze muzeum spłonęło
W 1873 roku powstało Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie, później Towarzystwo Tatrzańskie, a następnie Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. Zajmowało się ono budową ścieżek i schronisk oraz ochroną przyrody. Popierało badania naukowe w Tatrach i założyło w 1875 roku pierwsze muzeum o charakterze przyrodniczym. Mieściło się ono w Kuźnicach, w udostępnionych przez właścicieli pomieszczeniach. Zbiory zawierały już minerały, kilkaset okazów flory tatrzańskiej, wypchaną kozicę i książki. Kustoszem był lekarz Ludwik Ganczarski. W 1879 roku, kiedy kustosz wyjechał, muzeum zostało zamknięte. Z czasem przeniesiono je do drewnianego Dworca Tatrzańskiego przy Krupówkach, wybudowanego w 1882 roku. Jednak pożar tego obiektu w 1900 roku strawił wszystko.

Od przyrody do etnografii
W latach osiemdziesiątych XIX wieku, w gronie przyjaciół Chałubińskiego zrodził się pomysł stworzenia w Zakopanem muzeum z prawdziwego zdarzenia i nazwania go jego imieniem. Wyprawy Chałubińskiego w góry owocowały ciekawymi zbiorami. Miał dużą kolekcję minerałów i mchów, które to podarował przed śmiercią Muzeum Tatrzańskiemu. Inicjatorem założenia muzeum był warszawski przemysłowiec (chemik i przyrodnik) Adolf Scholtze. Nakłonił wielu bywalców Zakopanego do składania funduszy na ten cel. Początkowo miało to być muzeum przyrodnicze, ale w Zakopanem osiedliła się Róża Krasińska-Raczyńska, która zafascynowana kulturą ludową zaczęła zbierać wytwory miejscowej sztuki. Pomagał jej w tym syn Adam. Kilka lat później pojawili się tu Maria i Bronisław Dembowscy, kolejni kolekcjonerzy sztuki. Przyjeżdżali i inni…

Prywatne kolekcje zasiliły zbiory
Tym sposobem pierwotny zamysł został zweryfikowany. Po konsultacjach z Chałubińskim zaczęto skupować eksponaty. W 1888 roku Antoni Kocjan przywiózł z Zuberca 351 ptaków, 54 ssaki i wiele innych okazów. W tym czasie Chałubiński przekazał swoją kolekcję. Urządzono wystawę w wynajętych izbach drewnianego domu Jana Krzeptowskiego na Krupówkach. Dzięki wsparciu wielu ludzi, w 1889 roku zostały załatwione wszelkie formalności i wystawę zaczęto udostępniać turystom. Nad działalnością muzeum miał czuwać zarząd Towarzystwa. Pierwszym prezesem był Edward hr. Raczyński.
Dom Krzeptowskiego uważano za siedzibę tymczasową i postanowiono kupić parcelę pod nowy budynek. Po śmierci Tytusa Chałubińskiego, jego dzieci Jadwiga i Ludwik ofiarowały Towarzystwu parcelę (przy ul. Chałubińskiego ) pod budowę muzeum. Planowano też wystawić obok dom góralski na wystawę etnograficzną. Budynek wystawiono w 1892 roku i przeniesiono zbiory. Brak funduszy nie pozwalał na rozwój muzeum. Ukazywały się nieprzychylne mu artykuły dotyczące „bałaganu” w zbiorach. Zagrażało też niebezpieczeństwo pożaru i skutki jak w Dworcu Tatrzańskim. Sugerowano budowę nowego, murowanego gmachu.

Nowa murowana siedziba
W 1904 roku prezesem Towarzystwa został zamożny ziemianin z Ukrainy, Zygmunt Gnatowski. To dla niego powstała „Koliba”. Gnatowski oraz kilka innych zamożnych osób zasilili kasę Towarzystwa, z przeznaczeniem na budowę „murowańca”. Poproszono Stanisława Witkiewicza o wykonanie projektu. Budynek miał stanąć na Krupówkach, obok Dworca Tatrzańskiego.
W tym czasie zbiorami etnograficznymi zajął się Bronisław Piłsudski, ludoznawca z zamiłowania. W 1913 roku dzięki działaniom kolejnego prezesa, dr Kazimierza Dłuskiego i jego żony Bronisławy zapadła ostateczna decyzja o budowie „murowańca”. Na początku sierpnia uroczyście poświęcono kamień węgielny pod nowy gmach. Funduszy było jednak za mało. Zarząd wydał odezwę zredagowaną przez Kazimierza Tetmajera, a była ona dość „ostra” w słowach. Rozpoczętą budowę przerwał wybuch I wojny światowej. Do dalszych prac przystąpiono dopiero po jej zakończeniu.

Zbiory udostępnione do zwiedzania
W latach 1912-20 zbiory muzealne były już ogromne. Trafiły tu też obrazy na szkle malowane Konstantego Steckiego. W 1920 roku przeniesiono zbiory do nowego gmachu, ale jeszcze nie były udostępniane zwiedzającym. Kierownikiem Muzeum został Juliusz Zborowski, językoznawca i znawca kultury ludowej Podhala. Został również kustoszem działu etnograficznego. W lipcu 1922 roku odbyło się uroczyste poświęcenie i otwarcie Muzeum. Zwiedzający mogli obejrzeć na parterze wnętrza chaty góralskiej z czarną i białą izbą, w której znalazły się cenne eksponaty. W sali obok była kolekcja łyżników, obrazów na szkle, instrumentów muzycznych, sprzętów pasterskich i gospodarczych, ceramiki i strojów. Na piętrze były sale poświecone przyrodzie i geologii.
Tak też zostało do dziś.