Warszawa
Pawilon X. Carskie więzienie na Cytadeli
Cytadela Warszawska zapisała się w historii Polaków jako miejsce ponure, miejsce śmierci. Wzniesiona została po upadku powstania listopadowego w celu ujarzmienia polskiego ducha wolnościowego i dążeń do zrzucenia jarzma zaborcy.
Zbudowana z czerwonej cegły w kształcie bastionu nie była twierdzą obronną lecz carskim, politycznym więzieniem, miejscem represji. Jej budowę nakazał car Mikołaj I wg planów majora Iwana Dehna. Całość powstała na 67 ha, zajęto ponad 200 posesji i wysiedlono tysiące mieszkańców. Zniknęły z powierzchni ziemi budynki z epoki stanisławowskiej, ocalał tylko pałacyk Joli Bord z końca XVII w. przeznaczony dla konwiktu pijarów.
Więźniami X Pawilonu, skazanymi potem na katorgę lub straconymi przez powieszenie na szubienicy w Bramie Straceń byli m.in. Romuald Traugutt, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Gustaw Ehrenberg (był synem cara Aleksandra I i Heleny z Dzierżanowskiej Rautenstrauchowej), ks. Piotr Ściegienny, Stefan Okrzeja. Władysław Jabłonowski (uczestnik Powstania Styczniowego), Apollo Korzeniowski (zesłany do Wołogdy, ojciec pisarza Józefa Conrada Korzeniowskiego), Aleksander Sochaczewski, sybirak, malarz, autor cyklu obrazów „Syberia pędzlem i piórem” (w X Pawilonie prezentowane są jego obrazy przedstawiające katorgę i pobyt Polaków na Syberii), Jarosław Dąbrowski (uczestnik Komuny Paryskiej, zginął na barykadach Paryża w 1871 r., pochowany został na Cmentarzu Père Lachaise), Feliks Dzierżyński (zmarł w Moskwie w 1926 r.), Józef Montwiłł-Mirecki (Montwiłł to pseudonim, rewolucjonista zmarł w Warszawie w 1908 r.), Honorat Koźmiński (kapucyn, teolog, zmarł w 1816 r. w Nowym Mieście nad Pilicą), Ludwik Waryński (zmarł w 1889 r. w twierdzy w Szlisselburgu), Adam Asnyk (poeta, więziony w Pawilonie X w 1860 r.), Agaton Giller (dziennikarz, konspirator, więziony w cytadeli pod zarzutem działalności antyrosyjskiej, w kajdanach, przykuty do żelaznego drąga, w 16 miesięcy odbył drogę na katorgę na Syberię piechotą!) i wielu innych.
Straceni w 1864 r. zostali Romuald Traugutt, Rafał Krajewski (dyrektor w Rządzie Narodowym podczas powstania styczniowego), Józef Toczyski (pracownik Wydziału Skarbowego w rządzie Karola Majewskiego), Roman Żuliński (dyrektor poczt w rządzie Karola Majewskiego), Jan Jeziorański (pracował w Wydziale Komunikacji w Rządzie Narodowym), Stefan Okrzeja (miał wówczas zaledwie 19 lat, miejsce jego pochówku nie jest znane), Marcin Kasprzak (zginął na szubienicy Cytadeli w 1905 r.). Symboliczne groby bohaterów znalazły się na cmentarzyku u podnóża Bramy Straceń.
Ku czci, dla pamięci pomordowanych i prześladowanych trzeba przypomnieć wiersz „Cytadela” Władysława Broniewskiego z 1951 r., z tomu „Nadzieja”, a dotyczący rewolucji 1905r.:
Na cytadeli jest szubienica
pod szkłem.
O tym wie każda warszawska ulica
i ja wiem.
Umierali tam Pepesowcy,
SDKPiL,
umarli, zgnili
– został Cel.
I jak to pięknie – teraz – w Polsce
patrzeć, jak z krwawej ziemi
wyrastają z żywymi oczami
ludzie powieszeni:
Montwiłł, Kasprzak, Baron, Okrzeja –
to oni, na wielu krosnach…
Nadzieja!
Wiosna!
Warto wiedzieć
* Cytadela została przejęta przez Niemców w 1915 r. i zainstalowano w jednej z działobitni radiostację. Po przejęciu jej przez Polaków, z tego miejsca w listopadzie 1918 r. nadana została w świat depesza Naczelnika Józefa Piłsudskiego o powstaniu niepodległego Państwa Polskiego. W czasach pokoju i po II wojnie światowej Cytadela pozostawała w rękach wojska. Pawilon X został udostępniony zwiedzającym w 1963 r.
* Wokół warszawskiej Cytadeli rozciąga się urokliwy park.
* Na terenie Cytadeli wybudowana została ostatnio nowa siedziba Muzeum Wojska Polskiego.
Dodaj komentarz