Zagórz
W ruinach klasztoru karmelitów bosych
Następną próbę odbudowy zespołu klasztornego podjęły władze na początku lat 90. XX w. W roku 2000 zespół klasztorny w całości przekazano samorządowi i od tego czasu trwają tam prace konserwatorskie finansowane przez podkarpackiego konserwatora zabytków, marszałka województwa i Fundację Karpacką. Zabezpieczono wieże i część ścian świątyni przed degradacją, zakonserwowano figurę NMP oraz wyremontowano mur obronny i budynek bramny.
Kościół
Jego budowę zainaugurowała w roku 1714 uroczystość położenia kamienia węgielnego razem z introdukcją zakonników do budynku klasztornego w trakcie budowy. Kamień poświęcił biskup przemyski Jan Kazimierz de Alten Bokum nadając świątyni wezwanie Zwiastowania NMP (w roku 1722 zmieniono je na Nawiedzenia NMP). Autorem projektu był słynny architekt holenderski Tylman z Gameren. Na sfinansowanie wystroju wnętrza duży wpływ miała Anna Stadnicka, kasztelanowa wojnicka, córka fundatora i żona Piotra Stadnickiego, ofiarując swoje klejnoty i srebra. W roku 1747 przebudowano kościół. Może wtedy wykonano krypty grobowe i ustawiono ołtarz główny pod ścianą prezbiterium. Kościół dostał nową polichromię.
Przed fasadą kościoła jest taras, na którym stoi kolumna z figurą Matki Bożej. Tam znajduje się główne wejście do ruin świątyni znajdującej się w środkowej części zespołu klasztornego. Kościół zbudowany był na rzucie krzyża równoramiennego. Na jego szczycie jest kruchta, w ramionach kaplice, a u podstawy wieże. Fasada zwieńczona jest trójkątnym szczytem. Ruiny kościoła mają zachowane ściany. Na nich, częściowo pozbawionych tynków, można rozróżnić budulec: kamień rzeczny i ciosy kamienne, a sklepienia i gzymsy wykonane były z cegły. Na elewacjach widać ślady dekoracji i pilastry. Wnętrze kościoła dekorowało malarstwo iluzjonistyczne, które zastąpiło budowę ołtarzy. To rzadkie rozwiązanie.
Wieże
Dwie wieże są dwukondygnacyjne, wtopione w bryłę kościoła na styku z klasztorem. Pełniły funkcję dzwonnic. Dziś jedna z nich jest punktem widokowym.
Klasztor
Przylega do kościoła od strony prezbiterium. Jeszcze dziś ruiny pozwalają odczytać jego układ. Budynek klasztoru był rozplanowany wokół wirydarza otoczonego krużgankami wzdłuż których ulokowano cele. W klasztorze zamieszkiwało 24 zakonników.
Szpital
Budynek powstał na rzucie wydłużonego prostokąta. Jan Stadnicki przeznaczył testamentem stały fundusz na klasztorny szpital utrzymujący 12 weteranów wojskowych pochodzenia szlacheckiego. Szpital był również przytułkiem dla żołnierzy, weteranów wojennych. Istniał do kasaty klasztoru w roku 1831.
Brama
Budynek bramny, włączony do systemu obronny klasztoru powstał prawdopodobnie w wieku XVIII. Znajduje się on mniej więcej pośrodku muru przy drodze od kościoła parafialnego. Był dwukondygnacyjny z przejazdem zamkniętym półkolistą arkadą. Miał otwory strzelnicze na dolnej i górnej kondygnacji. Pośrodku, nad półkolistą arkadą, znajduje się wnęka z krucyfiksem. Budynek bramny zachował się w postaci zarysu ścian zewnętrznych. Otwór bramny dziś zamykany jest współczesną bramą dwuskrzydłową, metalową, wypełnioną motywem kratownicy.
Kordegrada
Znajdowała się obok bramy przy zewnętrznym murze obronnym. Był to jednoizbowy budynek zwany też portiernią. Na drugiej kondygnacji miał okienka strzelnicze.
Foresterium
Zwane też domem gościnnym, ulokowane jest po prawej stronie bramy wjazdowej i przylega do muru obronnego. Usytuowano je na granicy dziedzińców centralnego i gospodarczego, które oddzielał mur. Budynek postawiono na rzucie prostokąta, był niepodpiwniczony, piętrowy. Pomieszczenia od strony dziedzińca gospodarczego miały jedną kondygnację a od strony centralnego – dwie. Zrujnowany dom próbowano odbudować w latach 1958-62. Prace przerwano, bo zakonnicy musieli opuścić klasztor.
Dawno, dawno temu bywałem w ruinach klasztoru co roku, gdy wędrowne obozy w Bieszczady zaczynały się na bazie studenckiej w Zagórzu. Za dorosłych czasów przestałem tam bywać. Aż kilka lat temu zrobiłem sobie sentymentalną wycieczkę śladami tamtych czasów. Byłem też w Zagórzu. Nie wiem, czy zaniedbane ruiny z lat 80., czy współczesne zadbane, bardziej mi się podobały. Ale chyba lepiej, niech dbają?
A z tych ulepszeń, najbardziej podobała mi się ta instalacja. Czy jeszcze tam jest?